Patiëntenrechten

Als patiënt hebt u bepaalde rechten: patiëntenrechten. U hebt bijvoorbeeld recht op informatie en moet toestemming geven voor een onderzoek of behandeling. U hebt recht op inzage in uw dossier, privacy en bescherming bij wetenschappelijk onderzoek. Het doel van deze rechten is om patiënten een gelijkwaardige positie te geven in de samenwerking met een hulpverlener.

De ‘patiëntenwet’

Zodra u met een hulpverlener te maken krijgt, bent u voor de wet ‘patiënt’. Als patiënt hebt u bepaalde rechten en plichten.

Volgens de grondwet hebt u recht op gezondheidszorg. Dit basisrecht betekent niet dat u van alle mogelijke behandelingen gebruik kunt maken: daar is geen geld voor. Het betekent wel dat iedereen, of iemand nou veel of weinig verdient, recht heeft op een gelijkwaardige behandeling.

Als ‘patiënt’ hebt u ook een aantal specifieke rechten. Deze staan in de Wet geneeskundige behandelingsovereenkomst (WGBO), die ook wel de ‘patiëntenwet’ wordt genoemd.

De wet regelt de relatie tussen u en uw zorgverlener, en zorgt ervoor dat ú de baas blijft over wat er met uw lichaam gebeurt. Dit heet ook wel het ‘recht op zelfbeschikking’. De wet gaat ervan uit dat de hulpverlener en de patiënt zo veel mogelijk samen overleggen en beslissingen nemen op voet van gelijkwaardigheid. Hieronder zetten we de belangrijkste ‘patiëntenrechten’ op een rijtje. De ‘patiëntenplichten’ worden later besproken.

Recht op informatie

Volgens de WGBO moet een hulpverlener eerst goed aan u uitleggen wat er met u aan de hand is en wat een behandeling of onderzoek voor u betekent, hoe lang de behandeling duurt, wat u hiervan kunt verwachten, mogelijke alternatieven enzovoort. De hulpverlener moet deze informatie mondeling geven, voor u opschrijven of u een folder meegeven.

U bent als patiënt na deze uitleg goed geïnformeerd. Met deze informatie kunt u vervolgens over de behandeling of het onderzoek nadenken. Daarna kunt u besluiten of u de behandeling of het onderzoek wel of niet wilt laten doen. Besluit u om het te doen, dan geeft u toestemming op basis van goede informatie. Dit wordt wel ‘informed consent’ genoemd.

Recht op toestemming (toestemmingsvereiste)

Het recht op toestemming betekent dat u alleen onderzocht of behandeld mag worden als u daarvoor toestemming geeft. Vaak is mondelinge toestemming genoeg, maar soms zal een behandelaar uw schriftelijke toestemming vragen.

U hoeft deze toestemming niet meteen te geven. U kunt er eerst een tijdje over nadenken en dan beslissen of u toestemming geeft of niet.

In noodsituaties geldt dit toestemmingsvereiste niet. Bijvoorbeeld: als iemand bij een ongeluk of na een poging tot zelfdoding ernstig gewond is geraakt of door iets anders het bewustzijn heeft verloren, moet er worden ingegrepen, ook al kan de betrokken persoon hiervoor geen toestemming geven. Als niet wordt ingegrepen kunnen de gevolgen immers ernstig zijn.

Recht op informatie en toestemming bij wetenschappelijk onderzoek

Wetenschappelijk onderzoek, bijvoorbeeld om een nieuw medicijn te testen, mag alleen met uw toestemming bij u worden uitgevoerd. Deze toestemming hoeft u pas te geven nadat u uitgebreid bent geïnformeerd over het onderzoek, ook over de risico’s die er voor u aan zijn verbonden. U mag deze toestemming weer intrekken, ook als het onderzoek al begonnen is.

Recht op inzage

Uw hulpverlener maakt een behandelplan. Op basis van dit plan maakt hij of zij aantekeningen over het verloop van de behandeling. Daartoe is hij of zij verplicht. Deze gegevens bij elkaar vormen het medisch dossier.

U hebt recht om uw dossier in te zien. Ook hebt u recht op een kopie. Dit mag niet worden geweigerd, bijvoorbeeld vanwege een ‘beroepsgeheim’ van de hulpverlener, of omdat het ‘eigendom’ van de hulpverlener zou zijn. Het gaat immers om gegevens over uw behandeling.

Het dossier mag alleen worden ingezien door u en door de behandelaar. Wel kunt u anderen, bijvoorbeelduw partner of leden van een klachtencommissie, toestemming geven of schriftelijk machtigen om uw dossier in te zien. Ook mogen eventuele medebehandelaars het dossier inzien. Bijvoorbeeld: als u behandeld wordt door een team. Ook zij moeten weten wat er is afgesproken om u de passende behandeling te geven. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn in een ziekenhuis of een psychiatrische instelling.

Wijziging of vernietiging

Meestal wordt een dossier na vijftien jaar vernietigd. U kunt zelf al eerder een verzoek indienen om (delen van) uw dossier te laten vernietigen. Bijvoorbeeld als u niet wilt dat een aandoening die u hebt overwonnen u in de toekomst blijft achtervolgen. U kunt ook zelf bepaalde informatie aan het dossier toevoegen, vragen om verbeteringen, afschermen of verwijderen. Dit kan als u vindt dat er feitelijke onjuistheden in staan, het dossier onvolledig is of bepaalde informatie niet van belang is. Als uw verzoek wordt geweigerd door de instelling, is de instelling verplicht hiervoor goede redenen te geven. De instelling is bovendien verplicht uw verzoek aan uw dossier toe te voegen.

Recht op privacy

U hebt recht op privacy. Dit wil zeggen dat uw persoonlijke gegevens worden beschermd: alles wat u met de hulpverlener bespreekt en wat er in uw dossier staat, mag niet met anderen worden gedeeld. Alleen de mensen die direct bij de behandeling zijn betrokken (medebehandelaars), kunnen deze gegevens inzien.

Het recht op privacy betekent ook dat u een gesprek onder vier ogen moet kunnen voeren met uw hulpverlener, maar ook met uw partner, bijvoorbeeld als u in een (psychiatrisch) ziekenhuis bent opgenomen. Ook onderzoeken en behandelingen moeten worden gedaan, zonder dat anderen hier iets van kunnen zien of horen.

Recht op een vrije keuze van de hulpverlener

U kunt een andere hulpverlener kiezen als u dat nodig vindt. Een reden kan bijvoorbeeld zijn dat u geen vertrouwen meer hebt in uw hulpverlener of u twijfelt aan zijn of haar deskundigheid. Bij het zoeken naar een andere hulpverlener doet u er goed aan met uw zorgverzekeraar te overleggen wat met uw polis de mogelijkheden zijn.

Recht op ‘second opinion’ (de mening van een andere hulpverlener)

Als u een moeilijke beslissing moet nemen of twijfelt aan het oordeel van een hulpverlener hebt u er misschien behoefte aan de mening van een andere hulpverlener te horen (second opinion). U kunt dit bijvoorbeeld overwegen wanneer u zich afvraagt of de aanpak van uw vaste behandelaar wel de goede is, of wanneer u ook een andere hulpverlener eens wilt laten kijken naar de medicijnen die u krijgt voorgeschreven.

Meestal zal uw eigen hulpverlener meewerken als u een tweede mening wilt. Zo niet, dan kunt u uw huisarts vragen of deze een een verwijzing wil geven voor een tweede mening.

Misschien vindt u het moeilijk om tegen uw hulpverlener te zeggen dat u behoefte hebt aan een tweede mening. Het is in zo’n geval goed om te bedenken dat veel hulpverleners dit gewend zijn; ze begrijpen het wel dat u over een moeilijke beslissing echt goed wilt nadenken.

Vergoeding

Informeer bij uw zorgverzekeraar of kijk in de polis of de kosten voor een second opinion worden vergoed.

Rechten van minderjarigen

In de WGBO zijn speciale regels voor minderjarigen opgenomen. Voor kinderen onder de twaalf jaar geldt dat de ouders de belangrijke beslissingen over het kind nemen. Als de hulpverlener vindt dat het besluit van de ouders niet in het belang van het kind is, hoeft hij of zij dat besluit niet uit te voeren. In de leeftijd van twaalf tot zestien jaar krijgen minderjarigen meer rechten: ouder en kind beslissen samen, maar een kind mag alleen behandeld worden als het kind daar zelf ook toestemming voor geeft. Vanaf zestien jaar wordt een kind voor het gezondheidsrecht als volwassene beschouwd en mag het kind zelf de beslissingen nemen.

Meer informatie

Nederlandse Patiënten Consumenten Federatie (NPCF)

Meldpunt Consument en de Zorg
Vraag of klacht over de zorg? Neem contact op met het meldpunt Consument en de Zorg: 030 - 291 67 77, meldpunt@consumentendezorg.nl.

Consumentenbond

Postbus 1000
2500 BA Den Haag
070 - 445 45 45
www.consumentenbond.nl

Stichting De Ombudsman

Postbus 1700
1200 BS Hilversum
035 - 672 27 22 (ma - vr, 10.00 - 13.30 uur)
info@stichtingdeombudsman.nl
www.stichtingdeombudsman.nl

Zorgbelang Nederland

Voor de Afdeling Informatie en Klachtenopvang van de Zorgbelangorganisatie bij u in de buurt (zie voor adressen www.zorgbelang-nederland.nl)
Postbus 2250
3500 AG Utrecht
0900 - 243 70 70 (€ 0,10 pm)
www.zorgbelang-nederland.nl

Landelijke Vereniging Kind en Ziekenhuis

Korte Kalkhaven 9
3311 JM Dordrecht
078 - 61463 61
www.kindenziekenhuis.nl
www.jadokterneedokter.nl

Cliëntenrechten.nl

De website www.clientenrechten.nl is een samenwerkingsverband van onder meer de Consumentenbond, de CG-raad en Zorgbelang Nederland.